Nederlandse, Duitse en Belgische schaapherders trokken afgelopen weken naar Brussel. In zestien dagen en 170 kilometer bereikten de Belgen Johan en Toon Schouteden met hun 350 schapen de stad. Hun Herderstocht 2026 trok onderweg veel belangstelling. Achter de bijzondere tocht schuilt een serieuze boodschap: het herdersvak heeft toekomstperspectief nodig. Bij hun aankomst legde André Calus namens de Vlaams-Belgische schapensector hun tien grootste zorgen op tafel.
[Tekst en foto’s met dank aan: Bert Driessen].
Vader en zoon Schouteden vertrokken op 28 september vanaf de Achelse Kluis in Hamont-Achel, vlak bij de Nederlandse grens. Dinsdagmiddag kwam de kudde aan in het Ter Kamerenbos in Brussel. Daarmee eindigde een tocht van zestien dagen, vol ontmoetingen, belangstelling en bijzondere momenten. De herders wilden laten zien hoe hun kuddes mensen, dieren en landschap met elkaar verbinden. Tegelijk vroegen ze aandacht voor de problemen waarmee professionele herders en schapenhouders te maken hebben.
Bij aankomst sprak André Calus, oprichter en erevoorzitter van de Vlaamse Schapenhouderij, namens de Belgische en Vlaamse schapensector. Hij benadrukte dat een herder veel meer is dan alleen een veehouder. “De herder is niet louter een veehouder, maar ook een landschapsbeheerder, natuurkenner, ondernemer en voedselproducent.” Om dat werk te kunnen blijven doen, zijn volgens Calus betere voorwaarden nodig.
Leven op het ritme van de kudde
De afgelopen twee weken leefden Johan en Toon op het ritme van hun kudde. Dagelijks stappen, tijd maken om te grazen en te herkauwen, en zorgen dat de dieren ’s avonds veilig in de nachtweide staan. “Voor ons is dit vakantie”, vertelde Johan onderweg. Die uitspraak vertelt veel over de verbondenheid met zijn dieren en het plezier dat hij nog altijd aan zijn vak beleeft.
Onderweg werd dat werk zichtbaar voor een breed publiek. Mensen kwamen kijken, wandelden een stuk mee en spraken de herders aan. Schoolkinderen stonden de kudde op te wachten, zwaaiden en stelden vragen. Leerkrachten vroegen informatie om het verhaal van de schapen en het herdersvak mee naar de klas te nemen, ook gemeenteambtenaren en burgemeesters toonden interesse.
Daarbij werd ook de maatschappelijke betekenis van het herdersvak tastbaar. “Een kudde nodigt mensen uit om naar buiten te komen, een wandeling te maken en elkaar op te zoeken. Waar de schapen halt houden, ontstaat een ontmoetingsplek. Buurtbewoners, gezinnen en bezoekers knopen gesprekken aan en nemen even tijd voor elkaar.”
Meer dan 60.000 bezoekers op website
Die belangstelling blijkt ook uit de cijfers. Sinds het vertrek op 28 september werd de website van Herderstocht 2026 door meer dan 60.000 personen bezocht. Sommige reels op Instagram en Facebook werden meer dan 50.000 keer aangeklikt. Voor het herdersteam zijn het nauwelijks te bevatten aantallen.
Vier generaties herders
Een bijzonder moment was de passage in Peer langs de boerderij van Tieske van de Goris, de overgrootvader van Toon. Daar even halt houden met de schapen verbond vier generaties herders met elkaar. Het was een emotioneel moment, waarin de familiegeschiedenis en het werk van vandaag samenkwamen. Tegelijk werd de vraag achter de tocht tastbaar: hoe zorgen we ervoor dat ook een volgende generatie dit vak kan voortzetten?
Ook kleinere momenten kregen een plaats in hun tochtverhaal. Een regenboog boven de nachtweide bood even gelegenheid om stil te staan en rond te kijken. Gewoon de kudde, het landschap en de kleuren boven de dieren. “Zulke momenten laten zien wat het herdersleven bijzonder maakt. De dagelijkse zorg gaat ondertussen door, ongeacht het weer of de volgende etappe.”
Niets meer missen over schapen? Meld je nu aan voor de gratis nieuwsbrief …
of neem een voordelig proefabonnement op Het Schaap!
Kleine sector, grote uitdagingen
Dat het herdersvak onder druk staat, maakte André Calus bij aankomst in Brussel duidelijk. Volgens hem telt de Belgische schapenhouderij ongeveer 100.000 tot 120.000 volwassen dieren. Met een zelfvoorzieningsgraad van slechts 15 procent lijkt er ruimte voor groei. Toch is die volgens Calus beperkt.
De rendabiliteit van de schapenhouderij is laag in vergelijking met veel intensievere landbouwsectoren. Bovendien maakt de zeer hoge grondprijs het moeilijk voor schapenhouders om hun bedrijven uit te breiden. “De grootste kuddes zijn te vinden bij bedrijven die aan natuur- en landschapsbegrazing doen, of die dit combineren met de verkoop van lamsvlees via korte ketens – rechtstreeks aan de consument”, aldus Calus.
De Herderstocht moest daarom niet alleen het vak positief onder de aandacht brengen, maar ook de zorgen van de sector overbrengen aan Vlaamse, Belgische en Europese politici.
Meerwaarde voor natuur en landschap
Met hun tocht tonen Johan en Toon ook de betekenis van herderen voor natuur- en landschapsbeheer. Gerichte begrazing kan een duurzame beheerstechniek zijn, waarbij de herder het tijdstip, de duur en de intensiteit afstemt op het terrein. Met aandacht voor bloei, voortplanting en kwetsbare plekken kan zo ruimte worden behouden voor planten, insecten en andere dieren.
Volgens Calus leveren schapen een belangrijke bijdrage aan het beheer van graslanden, heidegebieden, natuurgebieden en open landschappen. Begrazing helpt bij het realiseren van natuurdoelen en kan de biodiversiteit vergroten. “Door middel van begrazing kan de herder helpen het landschap vorm te geven of de kwaliteit ervan te verbeteren.” Daarbij worden regelmatig zeldzame schapenrassen ingezet, wat ook bijdraagt aan het behoud van genetische diversiteit.
Voorkomen natuurbranden, behoud graslanden
Calus wees daarnaast op de mogelijke rol van schapen bij het voorkomen van natuurbranden. Door begroeiing in brede brandgangen weg te grazen, kunnen schapen helpen voorkomen dat vuur zich van het ene naar het andere gebied verspreidt.
Ook het behoud van graslanden heeft betekenis voor het klimaat. Graslandplanten nemen CO₂ op uit de lucht en leggen een deel van die koolstof vast in wortels en bodem. Goed afgestemde begrazing helpt waardevolle graslanden in stand te houden en kan bijdragen aan het behoud van hun koolstofvoorraad. De herders vragen dat deze betekenis voor landschap, biodiversiteit en klimaat wordt meegewogen in het beleid.
Driejarige contracten bieden te weinig zekerheid
Een van de belangrijkste knelpunten is volgens de Vlaamse herders de korte looptijd van begrazingscontracten. Contracten van drie jaar bieden weinig zekerheid voor de opbouw van een stabiele kudde en een bedrijf. “Waarom geen langetermijnconcessie met een bijbehorende evaluatiecommissie?”, vroeg Calus zich in Brussel af. Langlopende afspraken, met begeleiding en evaluatie, geven ruimte om te investeren.
Daarnaast willen herders meer inspraak in het natuurbeheer. Ze beschikken over jarenlange praktijkervaring met hun dieren en de terreinen die ze begrazen, maar worden volgens de sector onvoldoende betrokken bij beslissingen over het beheer.
Ook de bescherming tegen wolven vraagt om werkbare regels. Elektrische afrasteringen en kuddebeschermingshonden moeten binnen een duidelijk kader kunnen worden ingezet, ook wanneer de herder niet permanent aanwezig is. De overheid moet volgens de sector niet alleen bijdragen aan de aanschaf van materialen en honden, maar ook aan de extra arbeid en het onderhoud.
Regelgeving
Verder vragen de herders aandacht voor de regels rond beschutting, stikstof en vergunningverlening. Schapen worden ingezet voor natuurbeheer, maar hun stikstofuitstoot kan tegelijkertijd beperkingen opleveren voor de bedrijven die dat werk uitvoeren. Vooral voor bedrijven met traditionele potstallen ontbreken volgens de sector voldoende erkende maatregelen om de ammoniakuitstoot te verminderen.
Ook tijdelijke nabegrazing in het najaar en de winter levert knelpunten op. Herders willen een aangepaste toerekening van stikstofdepositie en haalbare afspraken over beschutting op terreinen waar permanente voorzieningen vaak niet zijn toegestaan.
Zeldzame rassen en kleine slachterijen
Een ander aandachtspunt is het behoud van bedreigde schapenrassen. Deze dieren worden regelmatig ingezet voor natuurbeheer en maken deel uit van het levende erfgoed. De sector vraagt blijvende financiële ondersteuning en betere afstemming tussen begrazingscontracten en subsidievoorwaarden.
Zo moeten schapenhouders die subsidie ontvangen voor het houden van zeldzame rassen zich vaak vijf jaar aan voorwaarden houden, terwijl hun begrazingscontract al na drie jaar kan aflopen. Ook moet het toekomstige Gemeenschappelijk Landbouwbeleid volgens de herders beter aansluiten bij bedrijven die zowel landbouwgrond als natuurgrond gebruiken.
Calus vroeg bovendien aandacht voor het beperkte aantal slachtlocaties in Vlaanderen. De sector wil minstens één geschikte slachtfaciliteit per provincie en haalbare regelgeving voor kleinschalige slacht, zonder concessies aan de voedselveiligheid.
Internationale aandacht voor het herdersvak
De aanwezigheid van Loupa Pius, herder uit Oeganda die op uitnodiging van Dierenartsen Zonder Grenzen meeliep, gaf de tocht een internationale dimensie. Hoewel de omstandigheden verschillen, delen herders de betrokkenheid bij hun dieren en de behoefte aan ruimte, erkenning en een toekomst. De Herderstocht vond plaats tijdens het Internationaal Jaar van Graslanden en Herders in 2026.
Tocht voorbij, zorgen blijven
De initiatiefnemers kozen bewust voor een rustige, verbindende aanpak. Geen harde protestactie, maar hun werk tonen, mensen uitnodigen en het gesprek aangaan. De grote belangstelling van publiek, pers en politiek zien ze als erkenning voor hun vak.
Met de aankomst in Brussel zit de tocht van Johan en Toon erop. Zestien dagen lang lieten ze zien wat het betekent om dagelijks met een kudde onderweg te zijn. “Hopelijk blijft het na alle belangstelling niet bij mooie woorden, maar leidt tot duurzame samenwerking en concrete afspraken.”
Want hoe bijzonder het herdersleven ook is, zonder voldoende zekerheid en een rendabele bedrijfsvoering wordt het steeds moeilijker om het vak aan een volgende generatie door te geven.ven ook is, zonder voldoende zekerheid en een rendabele bedrijfsvoering wordt het steeds moeilijker om het vak aan een volgende generatie door te geven.
(meer foto’s van de herderstocht onder het kader)
De tien zorgen van Vlaamse herders en schapenhouders
Bij aankomst van Herderstocht 2026 in Brussel presenteerde André Calus namens de Vlaamse schapensector tien knelpunten en wensen aan de politiek.
1. Langere begrazingscontracten
Begrazingscontracten van drie jaar zorgen voor grote onzekerheid en maken het moeilijk om een stabiele kudde en een gezond bedrijf op te bouwen. De sector pleit voor langetermijnconcessies met een bijbehorende evaluatiecommissie.
2. Meer inspraak in natuurbeheer
Herders zijn experts op het gebied van zowel hun dieren als de natuurlijke omgeving. Ze willen een grotere rol en meer inspraak bij de natuurbeheertaken die ze uitvoeren en waarvoor ze medeverantwoordelijk zijn.
3. Werkbare regelgeving voor wolvenbescherming
Twee aanpassingen zijn volgens de sector noodzakelijk:
- De verplichte keuringseisen voor elektrische weideomheiningen (AREI-normen) zijn in de praktijk onrealistisch.
- De regelgeving moet worden aangepast zodat kuddebeschermingshonden bij de kudde mogen blijven zonder dat er een herder aanwezig is.
4. Overheidssteun voor wolvenwerende maatregelen
De overheid moet bijdragen aan:
- De aanschaf en het onderhoud van kuddebeschermingshonden.
- De materiaalkosten én de extra arbeid om omheiningen wolfwerend te maken.
- Het onderhoud van elektrische omheiningen, bijvoorbeeld het maaien van de begroeiing eronder.
5. Haalbare eisen voor beschutting
Tijdens het hoeden en bij terreinbeheer is het soms onmogelijk om te voldoen aan de eis voor permanente beschutting. Er ontstaan juridische conflicten wanneer het plaatsen van constructies verboden is. Volgens de herders is beschutting alleen nodig bij extreme weersomstandigheden, zoals Code Rood.
6. Omgevingsvergunningen en stikstofbeleid
Schapen worden ingezet voor natuurbeheer, maar produceren ook stikstof. Daardoor krijgen bedrijven nabij natuurgebieden te maken met een impactscore die vergunningverlening en groei kan beperken.
Daarnaast ontbreken voldoende erkende PAS-maatregelen voor het verminderen van ammoniakemissies. Vooral traditionele potstallen vormen daarbij een extra obstakel.
7. Erkenning van de klimaatrol van graslanden en schapen
Goed onderhouden graslanden leggen aanzienlijke hoeveelheden CO₂ vast. Hoewel schapen als herkauwers methaan uitstoten, spelen ze volgens de sector een belangrijke rol bij het onderhoud van graslanden, ook op moeilijk toegankelijke terreinen. De herders stellen dat extensieve begrazing een netto positieve klimaatimpact heeft en vragen erkenning voor deze bijdrage.
8. Aangepaste mestwetgeving voor nabegrazing
- Er moet een vrijstelling komen zodat stikstofdepositie door tijdelijke nabegrazing in herfst en winter niet wordt toegerekend aan het bedrijf waar de schapen tijdelijk verblijven.
- De verplichting om permanente beschutting te bieden moet worden aangepast aan de praktijk van tijdelijke nabegrazing.
9. Bescherming van zeldzame rassen en aanpassing GLB
Bij begrazing worden regelmatig oude, met uitsterven bedreigde schapenrassen ingezet. Blijvende en voldoende steun is nodig om deze rassen en hun genetische diversiteit te behouden.
Een belangrijk knelpunt is dat subsidies voor zeldzame rassen vaak een verplichting van vijf jaar kennen, terwijl begrazingscontracten soms na drie jaar aflopen.
Ook moet het nieuwe Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) beter aansluiten bij herders die zowel landbouwgrond als natuurgebieden gebruiken. In Vlaanderen kunnen voor natuurgebieden geen hectarepremies worden geactiveerd, terwijl dit in Duitsland wel mogelijk is.
10. Meer kleinschalige slachtfaciliteiten
Het aantal locaties in Vlaanderen waar schapen kunnen worden geslacht, is zeer beperkt. De sector pleit voor minstens één slachtfaciliteit per provincie. Voor kleinschalige slachtactiviteiten moet bovendien haalbare regelgeving komen, zonder dat dit ten koste gaat van de voedselveiligheid.
Foto’s van (c)Herderstocht2026.be
