Transhumantie, veeverplaatsing, een trektocht van grote kuddes schapen en ander vee tussen de zomer- en winterweiden. De naam van dit fenomeen is een stuk bekender in andere talen waar enorme veeverplaatsingen plaatsvinden in de bergen of zeer uitgestrekte gebieden zoals transhumance (Frans), transhumancia (Spaans) en transumanza (Italiaans).
Wat is de transumanza?
De trekkerstraditie is diep geworteld in de geschiedenis en cultuur van vele landen over de hele wereld. Het woord ’transumanza’ is afgeleid van het Latijnse ’trans’ (over) en ‘humus’ (grond) en dat verwijst naar de migratie van vee over lange afstanden. Het eeuwenoude ritueel is ontstaan uit de noodzaak om de schaapskuddes te laten grazen op verse, voedzame weidegronden, die veranderen met de seizoenen. In veel landen moeten de kuddes een dagenlange of zelf wekenlange tocht maken van vele honderden kilometers om op een voedzame plek te komen.
Verschillen tussen vroeger en nu
Hoewel de basisprincipes van de transumanza in de loop der eeuwen grotendeels hetzelfde zijn gebleven, zijn er ook enkele opvallende verschillen tussen vroeger en nu. Vroeger was de transumanza vaak een essentieel onderdeel van het leven van herdersgemeenschappen, waarbij de verplaatsingen van kuddes over lange afstanden werden gemaakt om te grazen op seizoensgebonden weiden.
Met de vooruitgang in de landbouw, zoals de bouw van wegen en bruggen, kiezen herders er steeds vaker voor om unnen herders ervoor kiezen om hun dieren het hele jaar door op één locatie te houden, in plaats van ze seizoensgebonden te verplaatsen.
Tegenwoordig is de transumanza meer een cultureel erfgoed geworden, met minder nadruk op economische aspecten en meer op het behoud van tradities en natuurlijke omgevingen.
Beheer en cultuur
De transumanza wordt om verschillende redenen afgelegd uiteraard van oudsher om het beheer van graaslanden en de groei van verschillende vegetatie te bevorderen. Daarnaast maakt het seizoensgebonden grazen het mogelijk voor schapen om te profiteren van de beste graaslanden op elk moment van het jaar. Door zich te verplaatsen zorgen de schapen ook nog eens voor de verspreiding en voortplanting van zaden en dragen zo bij aan de biodiversiteit. De dieren helpen net als de kuddes in Nederland bij het beheer van vegetatie en voorkomen overbegrazing in één gebied.
Bovendien heeft de transumanza inmiddels een belangrijke, historische betekenis voor veel gemeenschappen, die trots zijn op hun tradities en ambachten. In veel regio’s wordt de traditie tegenwoordig gebruikt als toeristische functie door het organiseren van evenementen en festivals rondom de migratie van de schaaps- en geitenkuddes. In bepaalde gebieden kun je als toerist enkele dagen meewandelen met zo’n kudde. In de regio Piëmont in Noord-Italië kun je deelnemen aan transhumanza door de Alpen. Ook in de Pyreneeën op de grens van Frankrijk en Spanje zijn er georganiseerde wandeltochten waarbij je herders en hun kuddes volgt terwijl ze de bergketen oversteken. In het zuiden van Spanje, in de regio Andalusië, kun je meewandelen door de prachtige Sierra Nevada.
Wereldwijde traditie
Het is een wereldwijde traditie en de specifieke aanpak van de transumanza variëert van regio tot regio, afhankelijk van de geografie, klimaat en traditionele levensstijl van de lokale bevolking. Ook in Albanië, Oostenrijk, Frankrijk, Griekenland, Guatemala, Mexico, Portugal, Roemenië, Spanje en Zweden is dit een oud gebruik. Ook in Latijns-Amerika, Noord-Afrika en het Midden-Oosten maken mensen gebruik van deze bijzondere manier van het seizoensgebonden drijven van vee. Al duizenden jaren trekken herders en vee naar winter- en zomervelden.
Europa
In Europa vind je het bijvoorbeeld nog in Spanje, daar is het diepgeworteld in de Spaanse cultuur, vooral in regio’s zoals de Pyreneeën, de Sierra Nevada en de Cordillera Cantábrica. Herders trekken met hun kuddes over lange afstanden, soms wel honderden kilometers. De kuddes bestaan vaak uit rassen zoals de Merino, de Rasa Aragonesa en de Navajo-Churro. In Italië heeft de Transumanza diepe wortels in regio’s zoals de Abruzzen, Sardinië en de Dolomieten. Schaapherders trekken hier met hun kuddes over bergpassen en door valleien op zoek naar grazige weiden. Rassen zoals de Sarda, de Bergamasca en de Lacaune worden vaak gebruikt.
De ‘Transhumance’ wordt in Frankrijk voornamelijk beoefend in de Franse Alpen, de Pyreneeën en de Centrale Massif. met rassen als de Lacaune, de Tarasconnaise en de Manech.
Ook in Zwitserland en Oostenrijk is het fenomeen bekend in de (Zwitserse) Alpen. Herders trekken soms tot hoogtes van meer dan 2.000 meter met onder meer de Walliser Schwarznase, de Grison Striped en de Saanen. Of in Oostenrijk de Tiroler Bergschaf, de Pustertaler Sprinzen en de Pinzgauer worden gebruikt.
Buiten Europa kun je de trekkende kuddes vinden in Argentinië en Peru, de Andes-bergketen biedt een natuurlijke omgeving voor Transumanza, vooral in regio’s zoals Patagonië. In de uitgestrekte bergachtige gebieden van Chili, met name in de regio’s Atacama en Araucanía, wordt Transumanza met schapen beoefend. Maar ook in Noord-Amerika, in staten zoals Colorado, Wyoming en Montana en in de bergachtige gebieden van de Canadese Rockies en de Coast Mountains.
Extreem lange transumanza
Een voorbeeld van een extreem lange trektocht is die in de Himalaya-regio, waar herders uit hoger gelegen gebieden in Nepal en Tibet in de zomer hun kuddes naar de vruchtbare valleien in India brengen om te grazen. Deze migratie kan maanden duren en de kuddes leggen vele honderden kilometers af over steile bergpaden.
Gevaarlijke tochten
Een transumanza is zeker niet ongevaarlijk voor zowel herders als de kuddes, denk alleen al aan de extreme weersomstandigheden in de bergen zoals plotselinge sneeuwstormen, hitte en onweersbuien. Steile en rotsachtige paden, rivieren, ravijnen en moeilijk begaanbaar terrein vormen risico’s onderweg.
Veelal reizen er kuddebeschermingshonden en ezels mee om de schapen te beschermen tegen roofdieren zoals wolven, beren of coyotes de kuddes aanvallen. Dieren kunnen onderweg makkelijk ziek worden of gewond raken. Herders bestuderen de routes van tevoren uitgebreid en evalueren mogelijke risico’s en passen hun schema’s aan op basis van verwachte weersomstandigheden.
Lees ook:
